अंगणवाडीचे 6 लाभ, पात्रता, पोषण आहार व नोंदणी प्रक्रिया : Ekatmik Bal Vikas Seva Yojana Maharashtra

Ekatmik Bal Vikas Seva Yojana Maharashtra: लहान मुलांचे आरोग्य चांगले राहावे, कुपोषण कमी व्हावे आणि गर्भवती व स्तनदा मातांना पोषणविषयक मदत मिळावी, यासाठी शासनामार्फत एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना राबवली जाते.

या योजनेला इंग्रजीमध्ये Integrated Child Development Services (ICDS) असे म्हणतात. महाराष्ट्रात ही योजना अंगणवाडी केंद्रांच्या माध्यमातून राबवली जाते.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेअंतर्गत पात्र बालकांना पूरक पोषण आहार, आरोग्य तपासणी, लसीकरणाशी संबंधित सेवा, पूर्वप्राथमिक शिक्षण आणि इतर सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात.

या लेखात आपण एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना म्हणजे काय, कोणाला लाभ मिळतो, अंगणवाडीच्या सहा सेवा कोणत्या, आवश्यक कागदपत्रे आणि नोंदणी कशी करावी, याची सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना म्हणजे काय?

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना ही केंद्र शासनाच्या सहाय्याने राज्यांमध्ये राबवली जाणारी बालविकास योजना आहे.

या कार्यक्रमाची सुरुवात भारतात 2 ऑक्टोबर 1975 रोजी झाली.

या योजनेचा मुख्य उद्देश सहा वर्षांपर्यंतच्या बालकांचा शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक विकास घडवून आणणे हा आहे.

त्याचबरोबर गर्भवती महिला आणि स्तनदा मातांचे पोषण व आरोग्य सुधारण्यासाठीही मदत केली जाते.

आज या सेवा सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0 या व्यापक कार्यक्रमाशी जोडलेल्या आहेत.

Ekatmik Bal Vikas Seva Yojana Maharashtra – थोडक्यात माहिती

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेची उद्दिष्टे

या योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत.

1. सहा वर्षांपर्यंतच्या बालकांचे पोषण आणि आरोग्य सुधारणे.
2. बालकांचा शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक विकास घडवणे.
3. बालकांमधील कुपोषण कमी करणे.
4. बालमृत्यू आणि आजारांचे प्रमाण कमी करण्यास मदत करणे.
5. शाळेत प्रवेश करण्यापूर्वी मुलांची तयारी करून घेणे.
6. गर्भवती आणि स्तनदा मातांना पोषणविषयक मार्गदर्शन देणे.
7. बालकांची नियमित वाढ तपासणे.
8. गरजेनुसार आरोग्य विभागाकडे उपचारासाठी पाठवणे.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेच्या 6 प्रमुख सेवा

अंगणवाडीच्या माध्यमातून पात्र लाभार्थ्यांना सहा प्रमुख सेवा दिल्या जातात.

1. पूरक पोषण आहार

बालकांना, गर्भवती महिलांना आणि स्तनदा मातांना पोषण आहार उपलब्ध करून दिला जातो.

बालकांच्या वयोगटानुसार आहाराचा प्रकार बदलतो.

2. लसीकरण

बालकांचे नियमित लसीकरण आणि गर्भवती महिलांच्या आवश्यक लसीकरणासाठी आरोग्य विभागाशी समन्वय साधला जातो.

प्रत्यक्ष लसीकरण प्रशिक्षित आरोग्य कर्मचाऱ्यांमार्फत केले जाते.

3. आरोग्य तपासणी

बालकांचे वजन, उंची आणि वाढ यांचे निरीक्षण केले जाते.

तसेच आरोग्य विभागाच्या मदतीने आवश्यक आरोग्य तपासण्या केल्या जातात.

4. संदर्भ आरोग्य सेवा

बालकांमध्ये गंभीर कुपोषण किंवा आजाराची लक्षणे आढळल्यास त्यांना योग्य आरोग्य संस्थेकडे पाठवले जाते.

5. पोषण आणि आरोग्य शिक्षण

मातांना संतुलित आहार, स्तनपान, स्वच्छता, बालसंगोपन आणि आरोग्यविषयक माहिती दिली जाते.

6. पूर्वप्राथमिक शिक्षण

तीन ते सहा वर्षांच्या बालकांना खेळ, गाणी, गोष्टी आणि विविध उपक्रमांच्या माध्यमातून शाळापूर्व शिक्षण दिले जाते.

अंगणवाडीत कोणाला कोणते लाभ मिळतात?

किशोरवयीन मुलींसाठीच्या लाभांवर वयोगट, जिल्हा आणि संबंधित कार्यक्रमाच्या अटी लागू होऊ शकतात.

अंगणवाडीत कोणता पोषण आहार मिळतो?

महाराष्ट्रात अंगणवाडीच्या माध्यमातून वयोगटानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात पूरक पोषण आहार दिला जातो.

6 महिने ते 3 वर्षे

या वयोगटातील पात्र बालकांना घरपोच किंवा घरी नेण्यासाठी पूरक आहार म्हणजेच Take Home Ration (THR) उपलब्ध करून दिला जातो.

3 ते 6 वर्षे

अंगणवाडीमध्ये येणाऱ्या पात्र बालकांना गरम ताजा आहार (Hot Cooked Meal) दिला जातो.

गर्भवती व स्तनदा माता

पात्र गर्भवती आणि स्तनदा मातांना पूरक पोषण आहार आणि आहारविषयक मार्गदर्शन दिले जाते.

महत्त्वाचे: आहारातील पदार्थ, प्रमाण आणि वितरणाची पद्धत शासनाच्या चालू मार्गदर्शक सूचनांनुसार बदलू शकते.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेची पात्रता

या योजनेतील सेवांसाठी प्रमुख लाभार्थी पुढीलप्रमाणे आहेत.

• जन्मापासून सहा वर्षांपर्यंतची बालके.
• गर्भवती महिला.
• स्तनदा माता.
• संबंधित कार्यक्रमाच्या अटींनुसार पात्र किशोरवयीन मुली.

अंगणवाडी सेवा मिळवण्यासाठी लाभार्थ्याची स्थानिक अंगणवाडी केंद्रात नोंदणी करणे आवश्यक असू शकते.

प्रत्येक सेवेसाठी एकच उत्पन्न मर्यादा किंवा जात अट लागू आहे, असे नाही.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेसाठी आवश्यक कागदपत्रे

स्थानिक अंगणवाडीत नोंदणी करताना पुढील माहिती किंवा कागदपत्रे मागितली जाऊ शकतात.

1. बालकाचा जन्म दाखला किंवा जन्मतारखेचा पुरावा.
2. पालकांचे आधार कार्ड, उपलब्ध असल्यास.
3. बालकाचे आधार कार्ड, उपलब्ध असल्यास.
4. पालकांचा मोबाईल क्रमांक.
5. राहत्या पत्त्याची माहिती.
6. बालकाचे लसीकरण कार्ड.
7. गर्भवती महिलेचे माता-बाल संरक्षण कार्ड.
8. आवश्यक आरोग्य नोंदी.

कागदपत्रांची अंतिम यादी अंगणवाडी सेविकेकडून घ्यावी.

टीप: बालकाकडे आधार कार्ड नसल्यामुळे त्याला आवश्यक पोषण किंवा आरोग्य सेवा नाकारू नयेत. अशा परिस्थितीत अंगणवाडी सेविका किंवा बालविकास प्रकल्प अधिकाऱ्यांकडून मार्गदर्शन घ्यावे.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेसाठी अर्ज कसा करावा?

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी सर्वसाधारणपणे जवळच्या अंगणवाडी केंद्राशी संपर्क साधावा.

स्टेप 1: जवळची अंगणवाडी शोधा

आपल्या गावातील किंवा परिसरातील अंगणवाडी केंद्रात भेट द्या.

स्टेप 2: अंगणवाडी सेविकेशी संपर्क साधा

बालकाचे वय, गर्भधारणेची स्थिती किंवा स्तनदा माता असल्याची माहिती द्या.

स्टेप 3: आवश्यक माहिती द्या

लाभार्थ्याचे नाव, जन्मतारीख, पत्ता आणि इतर आवश्यक माहिती द्या.

स्टेप 4: नोंदणी पूर्ण करा

अंगणवाडी सेविका संबंधित नोंदणी प्रक्रियेबाबत मार्गदर्शन करतील.

स्टेप 5: सेवा मिळण्यास सुरुवात

पात्रतेनुसार पूरक पोषण आहार, वाढ निरीक्षण, पूर्वप्राथमिक शिक्षण आणि आरोग्यविषयक सेवा उपलब्ध होतात.

स्टेप 6: नियमित संपर्क ठेवा

बालकाचे वजन, उंची, लसीकरण आणि इतर सेवांसाठी अंगणवाडीशी नियमित संपर्क ठेवावा.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेचा ऑनलाइन अर्ज आहे का?

या योजनेतील सर्व सेवांसाठी नागरिकांनी स्वतः अर्ज करण्याची एकच सार्वत्रिक सार्वजनिक ऑनलाइन लिंक उपलब्ध असल्याचे गृहीत धरू नये.

लाभार्थ्यांची नोंदणी आणि माहिती व्यवस्थापनासाठी विभागीय डिजिटल प्रणाली वापरल्या जाऊ शकतात.

मात्र सामान्य नागरिकांनी सेवा मिळवण्यासाठी जवळच्या अंगणवाडी केंद्राशी संपर्क साधणे हा सर्वात सोपा मार्ग आहे.

अंगणवाडी सेविकेची प्रमुख कामे

अंगणवाडी सेविका बालकांच्या विकासासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

त्यांची प्रमुख कामे पुढीलप्रमाणे आहेत.

1. पात्र बालकांची नोंदणी करणे.
2. बालकांचे वजन आणि उंची मोजणे.
3. पूरक पोषण आहार वितरणात मदत करणे.
4. पूर्वप्राथमिक शिक्षणाचे उपक्रम घेणे.
5. मातांना पोषणविषयक मार्गदर्शन करणे.
6. लसीकरण मोहिमांसाठी आरोग्य विभागाशी समन्वय साधणे.
7. कुपोषणाचा धोका असलेल्या बालकांची ओळख पटवण्यास मदत करणे.
8. गरजेनुसार आरोग्य संस्थांकडे पाठपुरावा करणे.
9. कुटुंबांना गृहभेटीद्वारे मार्गदर्शन करणे.

सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0 म्हणजे काय?

केंद्र शासनाने अंगणवाडी सेवा, पोषण अभियान आणि संबंधित पोषण सहाय्य कार्यक्रमांना मिशन सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0 अंतर्गत एकत्रित केले आहे.

या कार्यक्रमाचा भर बालकांचे पोषण, मातांचे आरोग्य, पूर्वप्राथमिक शिक्षण आणि अंगणवाडी केंद्रांच्या सुविधा सुधारण्यावर आहे.

महाराष्ट्र शासनाच्या महिला व बालविकास विभागामार्फत या कार्यक्रमाची अंमलबजावणी केली जाते.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना आणि पीएम मातृ वंदना योजनेतील फरक

या दोन योजना स्वतंत्र असून पात्रतेनुसार वेगवेगळे लाभ मिळू शकतात.

अंगणवाडीचा लाभ मिळत नसेल तर काय करावे?

पात्र असूनही पोषण आहार किंवा इतर सेवा मिळत नसल्यास पुढील पद्धतीने पाठपुरावा करता येतो.

1. प्रथम अंगणवाडी सेविकेशी संपर्क साधा.
2. समस्या सुटली नाही तर अंगणवाडी पर्यवेक्षिकेकडे माहिती द्या.
3. संबंधित बालविकास प्रकल्प अधिकारी (CDPO) यांच्याशी संपर्क साधा.
4. आवश्यक असल्यास जिल्हा महिला व बालविकास विभागाकडे तक्रार करा.

तक्रार करताना लाभार्थ्याचे नाव, अंगणवाडी केंद्र आणि नेमकी समस्या स्पष्ट सांगावी.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना म्हणजे काय?

ही बालकांचे पोषण, आरोग्य आणि विकास सुधारण्यासाठी अंगणवाडीमार्फत राबवली जाणारी सरकारी योजना आहे.

2. ICDS चे पूर्ण नाव काय आहे?

ICDS चे पूर्ण नाव Integrated Child Development Services असे आहे.

3. एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना कधी सुरू झाली?

ही योजना भारतात 2 ऑक्टोबर 1975 रोजी सुरू झाली.

4. या योजनेत कोणाला लाभ मिळतो?

सहा वर्षांपर्यंतची बालके, गर्भवती महिला, स्तनदा माता आणि संबंधित कार्यक्रमांतर्गत पात्र किशोरवयीन मुलींना सेवा मिळू शकतात.

5. अंगणवाडीमध्ये कोणत्या सहा सेवा मिळतात?

पूरक पोषण आहार, लसीकरण, आरोग्य तपासणी, संदर्भ आरोग्य सेवा, पोषण व आरोग्य शिक्षण आणि पूर्वप्राथमिक शिक्षण या सहा सेवा मिळतात.

6. अंगणवाडीमध्ये कोणत्या वयाच्या मुलांना प्रवेश मिळतो?

अंगणवाडीच्या विविध सेवा जन्मापासून सहा वर्षांपर्यंतच्या बालकांसाठी आहेत. पूर्वप्राथमिक शिक्षण प्रामुख्याने तीन ते सहा वर्षांच्या बालकांसाठी असते.

7. गर्भवती महिलांना पोषण आहार मिळतो का?

होय. पात्र गर्भवती महिलांना पूरक पोषण आहार आणि आरोग्यविषयक मार्गदर्शन मिळते.

8. अंगणवाडी योजनेत किती पैसे मिळतात?

ICDS ही प्रामुख्याने सेवा आणि पोषण आहार देणारी योजना आहे. सर्व लाभार्थ्यांना एकसारखी रोख रक्कम देण्याची तरतूद नाही.

9. एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेचा अर्ज कुठे करावा?

जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात संपर्क साधून लाभार्थ्याची नोंदणी करावी.

10. ICDS आणि पोषण 2.0 यांचा काय संबंध आहे?

पूर्वीच्या अंगणवाडी सेवा आणि संबंधित पोषण कार्यक्रमांना मिशन सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0 अंतर्गत एकत्रित करण्यात आले आहे.

निष्कर्ष

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना (Ekatmik Bal Vikas Seva Yojana) ही बालकांचे आरोग्य, पोषण आणि शिक्षण सुधारण्यासाठी महत्त्वाची योजना आहे.

या योजनेअंतर्गत अंगणवाडीच्या माध्यमातून पात्र बालकांना पूरक पोषण आहार, आरोग्य सेवा, वाढ निरीक्षण आणि पूर्वप्राथमिक शिक्षण मिळते.

गर्भवती आणि स्तनदा मातांनाही पोषण आहार व आरोग्यविषयक मार्गदर्शनाचा लाभ मिळतो.

या सेवांचा लाभ घेण्यासाठी आपल्या जवळच्या अंगणवाडी केंद्राशी संपर्क साधावा.