कलम 307 म्हणजे काय? नवीन BNS कलम 109 ची संपूर्ण माहिती | 307 Kalam in Marathi

307 Kalam in Marathi: एखाद्या व्यक्तीवर जीवघेणा हल्ला झाल्यानंतर अनेकदा बातम्यांमध्ये किंवा पोलिसांच्या तक्रारीमध्ये कलम 307 लावल्याचे ऐकायला मिळते. पण हे कलम नेमके काय आहे? कोणत्या गुन्ह्यासाठी 307 कलम लावले जाते? या कलमात किती वर्षांची शिक्षा होऊ शकते आणि आरोपीला जामीन मिळतो का?

भारतीय दंड संहिता म्हणजेच IPC मधील कलम 307 हे खुनाचा प्रयत्न करण्याच्या गुन्ह्याशी संबंधित होते. हा एक गंभीर स्वरूपाचा गुन्हा मानला जातो.

मात्र भारतात 1 जुलै 2024 पासून नवीन फौजदारी कायदे लागू झाले आहेत. त्यामुळे जुन्या IPC कलम 307 ऐवजी आता भारतीय न्याय संहिता (BNS) कलम 109 लागू होते.

चला तर मग, या कायद्याची संपूर्ण माहिती सोप्या मराठी भाषेत समजून घेऊया.

कलम 307 म्हणजे काय? (IPC Section 307 in Marathi)

भारतीय दंड संहिता 1860 मधील कलम 307 हे खुनाचा प्रयत्न (Attempt to Murder) या गुन्ह्यासाठी वापरले जात होते.

एखाद्या व्यक्तीने दुसऱ्या व्यक्तीचा खून करण्याच्या उद्देशाने किंवा मृत्यू घडवण्याची जाणीव असताना अशी कृती केली की त्या कृतीमुळे मृत्यू झाला असता तर तो खून ठरला असता, अशा परिस्थितीत खुनाच्या प्रयत्नाचा गुन्हा लागू होऊ शकतो.

उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने दुसऱ्या व्यक्तीला जीवे मारण्याच्या उद्देशाने गोळी झाडली, पण संबंधित व्यक्ती वाचली, तर परिस्थितीनुसार खुनाच्या प्रयत्नाचा गुन्हा लागू होऊ शकतो.

यामध्ये पीडित व्यक्तीचा मृत्यू होणे आवश्यक नसते.

307 Kalam in Marathi थोडक्यात माहिती

कलम 307 अंतर्गत किती वर्षांची शिक्षा होते?

कलम 307 अंतर्गत शिक्षेची तरतूद गुन्ह्याचे स्वरूप, आरोपीचा हेतू, हल्ल्याची परिस्थिती आणि पीडित व्यक्तीला झालेली दुखापत यावर अवलंबून असते.

1. खुनाचा प्रयत्न केला, पण दुखापत झाली नाही

एखाद्या व्यक्तीने खुनाचा प्रयत्न केला, परंतु पीडित व्यक्तीला दुखापत झाली नाही, तरीही गुन्हा सिद्ध झाल्यास 10 वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंड होऊ शकतो.

2. खुनाच्या प्रयत्नात दुखापत झाली

खुनाच्या प्रयत्नामुळे पीडित व्यक्तीला दुखापत झाल्यास दोषी व्यक्तीला जन्मठेप किंवा 10 वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंडाची शिक्षा होऊ शकते.

3. जन्मठेप भोगणाऱ्या व्यक्तीने खुनाचा प्रयत्न केला

BNS कलम 109(2) नुसार, आधीच जन्मठेपेची शिक्षा भोगत असलेल्या व्यक्तीने या कलमांतर्गत गुन्हा करून दुखापत घडवल्यास मृत्युदंड किंवा उर्वरित नैसर्गिक आयुष्यभर जन्मठेपेची तरतूद आहे.

प्रत्येक प्रकरणात शिक्षा आपोआप ठरत नाही. न्यायालय पुरावे आणि कायद्यानुसार निर्णय देते.

कलम 307 मध्ये जामीन मिळतो का?

हा सर्वाधिक विचारला जाणारा प्रश्न आहे.

कलम 307 हा अजामीनपात्र (Non-Bailable) गुन्हा आहे.

अजामीनपात्र म्हणजे आरोपीला जामीन मिळूच शकत नाही, असा अर्थ होत नाही.

अशा गुन्ह्यामध्ये जामीन देण्याचा निर्णय न्यायालयाच्या अधिकारात असतो.

न्यायालय जामीन अर्जावर निर्णय घेताना गुन्ह्याचे गांभीर्य, उपलब्ध पुरावे, आरोपीची भूमिका, साक्षीदारांवर दबाव येण्याची शक्यता आणि इतर संबंधित बाबी विचारात घेऊ शकते.

त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणात जामीन मिळेलच किंवा मिळणारच नाही, असे निश्चित सांगता येत नाही.

कलम 307 कोणत्या परिस्थितीत लागू होऊ शकते?

खालील काही उदाहरणांमध्ये परिस्थिती आणि पुराव्यांनुसार खुनाच्या प्रयत्नाचा गुन्हा लागू होऊ शकतो.

1. एखाद्या व्यक्तीला जीवे मारण्याच्या उद्देशाने गोळी झाडणे.
2. खून करण्याच्या हेतूने चाकूने हल्ला करणे.
3. जीवे मारण्याच्या उद्देशाने विष देण्याचा प्रत्यक्ष प्रयत्न करणे.
4. प्राणघातक शस्त्राने शरीराच्या महत्त्वाच्या भागावर हल्ला करणे.
5. एखाद्याचा जीव घेण्याच्या हेतूने इतर जीवघेणी कृती करणे.

मात्र वरील प्रत्येक घटनेमध्ये कलम 307 किंवा BNS 109 आपोआप लागू होत नाही.

आरोपीचा हेतू, कृतीचे स्वरूप, शस्त्राचा वापर आणि घटनेची संपूर्ण परिस्थिती महत्त्वाची असते.

मारहाण झाली म्हणजे कलम 307 लागते का?

नाही.

प्रत्येक मारहाणीच्या प्रकरणात खुनाच्या प्रयत्नाचे कलम लागू होत नाही.

साधी मारहाण, गंभीर दुखापत आणि खुनाचा प्रयत्न या वेगवेगळ्या कायदेशीर बाबी आहेत.

उदाहरणार्थ, दोन व्यक्तींमध्ये वाद झाला आणि एकाने दुसऱ्याला मारहाण केली, तर केवळ मारहाण झाली म्हणून खुनाचा प्रयत्न सिद्ध होत नाही.

परंतु जीवे मारण्याचा हेतू किंवा संबंधित कायदेशीर ज्ञान आणि त्यानुसार केलेली कृती सिद्ध झाल्यास खुनाच्या प्रयत्नाचा गुन्हा लागू होऊ शकतो.

कलम 307 साठी गंभीर दुखापत होणे आवश्यक आहे का?

नाही.

खुनाच्या प्रयत्नाचा गुन्हा सिद्ध होण्यासाठी पीडित व्यक्तीला गंभीर दुखापत झालीच पाहिजे, असे नाही.

एखाद्या व्यक्तीने खुनाच्या उद्देशाने गोळी झाडली आणि ती गोळी पीडित व्यक्तीला लागली नाही, तरीही इतर आवश्यक घटक सिद्ध झाल्यास खुनाच्या प्रयत्नाचा गुन्हा होऊ शकतो.

या संदर्भात सर्वोच्च न्यायालयानेही हल्ल्यामागील हेतू, वापरलेले शस्त्र आणि परिस्थिती यांना महत्त्व दिले आहे.

IPC कलम 307 आणि BNS कलम 109 मधील फरक

भारतामध्ये 1 जुलै 2024 पासून भारतीय न्याय संहिता 2023 लागू झाली आहे.

त्यामुळे जुन्या IPC मधील खुनाच्या प्रयत्नाशी संबंधित कलम 307 ची जागा नवीन BNS कलम 109 ने घेतली आहे.

नवीन कायद्यामध्येही खुनाच्या प्रयत्नासाठी कठोर शिक्षेची तरतूद कायम ठेवण्यात आली आहे.

कलम 302 आणि कलम 307 मधील फरक

अनेकांना कलम 302 आणि 307 यामधील फरक समजत नाही.

जुन्या IPC नुसार:

कलम 302: खून झाल्यास शिक्षेची तरतूद.

कलम 307: खून करण्याचा प्रयत्न केल्यास शिक्षेची तरतूद.

नवीन भारतीय न्याय संहितेमध्ये खुनासाठी BNS कलम 103 आणि खुनाच्या प्रयत्नासाठी BNS कलम 109 लागू होते.

एखाद्या हल्ल्यामध्ये पीडित व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यास नेमका कोणता गुन्हा लागू होईल, हे घटनेतील हेतू, कारणसंबंध आणि इतर कायदेशीर घटकांवर अवलंबून असते.

कलम 307 अंतर्गत पोलीस तक्रार कशी करावी?

एखाद्या व्यक्तीवर जीवघेणा हल्ला झाल्यास सर्वप्रथम पीडित व्यक्तीला वैद्यकीय मदत मिळवून देणे महत्त्वाचे आहे.

त्यानंतर पुढील बाबी उपयुक्त ठरू शकतात.

1. तातडीच्या मदतीसाठी 112 या आपत्कालीन क्रमांकावर संपर्क साधा.
2. जवळच्या पोलीस ठाण्यात घटनेची माहिती द्या.
3. हल्ल्याची तारीख, वेळ, ठिकाण आणि संपूर्ण घटना स्पष्ट सांगा.
4. उपलब्ध असल्यास साक्षीदारांची माहिती द्या.
5. वैद्यकीय अहवाल, फोटो, व्हिडिओ किंवा CCTV फुटेजसारखे पुरावे जतन करा.
6. नोंद झालेल्या FIR ची प्रत मिळवा.

तक्रारीमध्ये कोणते कलम लागू करायचे, हे घटनेच्या कायदेशीर स्वरूपानुसार तपास यंत्रणा ठरवते. अंतिम दोषसिद्धी न्यायालयात होते.

कलम 307 चा गुन्हा मागे घेता येतो का?

खुनाचा प्रयत्न हा गंभीर आणि सामान्यतः तडजोडीने संपवता न येणारा गुन्हा आहे.

तक्रारदार आणि आरोपी यांच्यामध्ये तडजोड झाली म्हणून FIR किंवा न्यायालयीन खटला आपोआप रद्द होत नाही.

काही विशेष परिस्थितींमध्ये उच्च न्यायालयासमोर योग्य कायदेशीर उपाय उपलब्ध असू शकतात. मात्र अशा प्रकरणात न्यायालय गुन्ह्याचे गांभीर्य आणि सार्वजनिक हित विचारात घेते.

त्यामुळे कोणतीही तडजोड किंवा कायदेशीर कारवाई करण्यापूर्वी फौजदारी वकिलांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

कलम 307 बाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. कलम 307 म्हणजे काय?

जुन्या भारतीय दंड संहितेमधील कलम 307 हे खुनाचा प्रयत्न या गुन्ह्याशी संबंधित होते.

2. कलम 307 मध्ये किती वर्षांची शिक्षा होते?

सामान्य परिस्थितीत 10 वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंडाची तरतूद आहे. खुनाच्या प्रयत्नात दुखापत झाल्यास जन्मठेपेचीही तरतूद आहे.

3. कलम 307 मध्ये जामीन मिळतो का?

हा अजामीनपात्र गुन्हा आहे. मात्र न्यायालय परिस्थिती आणि कायदेशीर निकषांनुसार जामीन देऊ शकते.

4. कलम 307 चे नवीन कलम कोणते?

भारतीय न्याय संहिता 2023 मधील कलम 109 हे जुन्या IPC कलम 307 शी संबंधित नवीन कलम आहे.

5. चाकूने हल्ला केल्यास 307 कलम लागते का?

खून करण्याचा हेतू किंवा संबंधित कायदेशीर ज्ञान आणि इतर आवश्यक घटक सिद्ध झाल्यास खुनाच्या प्रयत्नाचे कलम लागू होऊ शकते. केवळ चाकू वापरला म्हणून ते आपोआप लागू होत नाही.

6. कलम 307 मध्ये किती दिवसांत जामीन मिळतो?

जामीन मिळण्यासाठी ठरावीक दिवसांची हमी नसते. न्यायालयीन प्रक्रिया आणि प्रकरणातील परिस्थितीनुसार निर्णय होतो.

7. कलम 307 मध्ये तडजोड करता येते का?

हा सामान्यतः तडजोडीने मिटवता न येणारा गंभीर गुन्हा आहे. खटला रद्द करण्यासाठी काही विशेष परिस्थितींमध्ये न्यायालयीन उपाय उपलब्ध असू शकतात.

8. कलम 307 अंतर्गत कोणते न्यायालय खटला चालवते?

या गुन्ह्याचा खटला सत्र न्यायालयात चालवला जातो.

अधिकृत कायदेशीर माहिती कुठे पाहावी?

भारतातील कायद्यांची अधिकृत माहिती खालील वेबसाइटवर उपलब्ध आहे.

• India Code: https://www.indiacode.nic.in/
• भारतीय न्याय संहिता 2023 अधिकृत PDF: https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/20062/1/a2023-45.pdf
• सर्वोच्च न्यायालय: https://www.sci.gov.in/
• eCourts Services: https://services.ecourts.gov.in/

निष्कर्ष

IPC कलम 307 हे खुनाच्या प्रयत्नाशी संबंधित एक गंभीर कलम होते. नवीन भारतीय न्याय संहिता लागू झाल्यानंतर आता याच गुन्ह्यासाठी BNS कलम 109 वापरले जाते.

या गुन्ह्यामध्ये 10 वर्षांपर्यंत कारावास आणि दंड, तसेच दुखापत झालेल्या प्रकरणांमध्ये जन्मठेपेची तरतूद आहे. हा अजामीनपात्र गुन्हा असला तरी परिस्थितीनुसार न्यायालय जामीन देऊ शकते.

कायद्याबद्दल योग्य माहिती असणे प्रत्येक नागरिकासाठी महत्त्वाचे आहे.

अशाच कायदेशीर माहिती, सरकारी योजना आणि शासन निर्णयांच्या अपडेटसाठी MarathiCorner.com ला नियमित भेट द्या.